Śląsko-Małopolski OSG

Nasze działania

Jeszcze kilka lat temu Straż Graniczna kojarzona była głównie z fizyczną ochroną granicy i kontrolą ruchu granicznego. Jednak na skutek zmian jakie nastąpiły po przyłączeniu Polski najpierw do Unii Europejskiej, a potem do Układu z Schengen, z formacji typowo granicznej, Straż Graniczna została przekształcona w nowoczesną, dobrze wyposażoną służbę graniczno-migracyjną działającą na obszarze całego kraju.
Obowiązki, jakie nałożyły na formację regulacje Schengen, wywołały konieczność reorganizacji jej struktur oraz delegacji nowych uprawnień. Z jednej strony pojawiła się konieczność sprostania wymogom zabezpieczenia najdłuższej zewnętrznej granicy lądowej Unii Europejskiej, a z drugiej strony otwarte zostały granice wewnętrzne i zmianie musiał ulec charakter działań usytuowanych tam służb granicznych oraz ich organizacja. Zasadniczym czynnikiem determinującym zmiany było zaprzestanie fizycznej ochrony granicy wewnętrznej oraz zniesienie kontroli granicznej w usytuowanych tam przejściach granicznych, a równocześnie konieczność zapewnienia bezpieczeństwa Państwa po zniesieniu kontroli na granicach wewnętrznych i realizacja ustawowych zadań w nowych warunkach.
By móc egzekwować przepisy prawa oraz zapewnić bezpieczeństwo i porządek publiczny w warunkach braku kontroli granicznej oraz skutecznie rozpoznawać i przeciwdziałać zjawiskom przestępczym towarzyszącym otwarciu granic, konieczne było wprowadzenie zmian, które umożliwiałyby realizowanie tych zadań w głębi kraju. Dlatego też w działaniu granicy wewnętrznej – w tym Śląsko – Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej, wprowadzono szereg modyfikacji zarówno w taktyce działania jak i strukturze organizacyjnej. Stworzone zostały takie warunki, aby mimo zaprzestania kontroli na granicy Straż Graniczna mogła skutecznie przeciwdziałać nielegalnej migracji, prowadzić kontrolę legalności pobytu cudzoziemców, kontrolę legalności pracy i zatrudnienia cudzoziemców, realizować czynności zlecone, zwalczać przemyt narkotyków i towarów akcyzowych, zapobiegać wwozowi do Polski materiałów niebezpiecznych i szkodliwych, wykonywać zadania związane z ochroną szlaków komunikacyjnych o znaczeniu międzynarodowym a równocześnie realizować samodzielnie i we współdziałaniu z innymi służbami zadania na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Zmianie uległy formy oraz metody realizacji tych zadań. Dotychczasowy – tradycyjny model związany z fizyczną ochroną granicy państwowej i kontrolą ruchu granicznego, zastąpiły czynne działania kontrolne poza obszarem granicznym, wsparte kompleksową analizą ryzyka. Ich znaczne nasilenie i odpowiednie ukierunkowanie – przy równoczesnym zintensyfikowaniu kontroli na granicy zewnętrznej, jest jednym z określonych w Układzie z Schengen przedsięwzięć kompensujących zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych i zapewniających bezpieczeństwo wewnątrz UE.
Wprowadzenie zasad Schengen na granicach powietrznych spowodowało zaprzestanie prowadzenia przez Straż Graniczną odprawy granicznej osób korzystających z komunikacji lotniczej do państw Strefy Schengen, utrzymując równocześnie, na dotychczasowych zasadach, kontrolę graniczną pasażerów lotów poza obszar Schengen. Wprowadzenie przepisów Schengen na granicach powietrznych nie miało bowiem żadnego wpływu na realizację w międzynarodowych portach lotniczych zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa w ruchu lotniczym, szczególnie istotnych z uwagi na potencjalne zagrożenia związane z terroryzmem.
Dzisiejsze działania prowadzone przez Straż Graniczną wewnątrz kraju bez wątpienia można określić jako działania profesjonalnej służby migracyjnej mogącej nie tylko identyfikować, ale także samodzielnie zwalczać wszystkie zjawiska migracyjne i dysponującej pełnymi w tym zakresie uprawnieniami. Przyczyniły się do tego nowelizacje przepisów, które do posiadanych już uprawnień do prowadzenia kontroli legalności pobytu cudzoziemców, nadały Straży Granicznej uprawnienia do kontroli legalności pracy i zatrudnienia cudzoziemców, a także prowadzenia w stosunku do nich tzw. wywiadów środowiskowych. Instrumenty prawne w zakresie kontroli legalności pracy i zatrudnienia cudzoziemców dały możliwość samodzielnych i wielotorowych działań, nie tylko wobec naruszających prawo cudzoziemców, ale także wobec nieuczciwych pracodawców. Kompetencje związane ze zwalczaniem nielegalnej migracji – począwszy od stwierdzania, czy pobyt cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest legalny czy też nie, poprzez wydawanie decyzji powrotowej i w określonych przepisami przypadkach także wydalenie (przymusowe wykonanie decyzji powrotowej) – należą wyłącznie do właściwych organów Straży Granicznej. Właściwość Straży Granicznej obejmuje również prowadzenie postępowania w sprawie udzielenia cudzoziemcowi ochrony przed wydaleniem, tj. udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych lub zgody na pobyt tolerowany, oraz wydawanie dokumentów w tych sprawach, o ile zaistnieją przeszkody natury prawnej lub praktycznej w zakresie powrotu cudzoziemca nielegalnie przebywającego na terytorium RP do swojego kraju.
Samowystarczalność w działaniu pozwala Straży Granicznej na systematyczne zwiększanie ilości kontroli, obejmujących pracę i zatrudnianie cudzoziemców, a także legalność ich pobytu w Polsce. Same czynności kontrolne, ze względu na ich szeroki zakres, wymagają od prowadzących je funkcjonariuszy pełnego profesjonalizmu, zaangażowania, wnikliwości i bardzo dobrej znajomości obowiązujących przepisów. Dzięki spełnieniu tych warunków dochodzi do ujawniania przez Straż Graniczną coraz większej ilości przypadków naruszania prawa zarówno przez samych cudzoziemców, jak i polskich pracodawców oraz firmy pośredniczące w zatrudnianiu cudzoziemców. Co ważne, zjawiska te mają często charakter zorganizowany. By skutecznie im przeciwdziałać, niezwykle istotna jest żmudna i wnikliwa praca wyspecjalizowanych komórek ds. cudzoziemców ściśle współdziałających z ukierunkowanymi na rozpoznanie i przeciwdziałanie przestępczej działalności komórkami operacyjno – śledczymi. Tylko umiejętne połączenie tych elementów umożliwia skuteczne przeciwdziałanie naruszeniom porządku prawnego związanego zarówno z pracą, jak i pobytem cudzoziemców na terytorium Polski. Niezwykle istotnym narzędziem wspierającym pracę funkcjonariuszy jest możliwość prowadzenia wobec cudzoziemców wywiadów środowiskowych oraz innych działań realizowanych w ramach opiniowania na rzecz wojewodów wniosków złożonych przez cudzoziemców. Zebrane w toku tych czynności informacje, poparte efektami kontroli legalności pobytu cudzoziemców oraz wynikami czynności operacyjno – śledczych, pozwalają na ujawnianie szeregu nielegalnych procederów mających na celu bezprawne legalizowanie pobytu w Polsce cudzoziemców. W procederach tych, opierających się przede wszystkim na fałszerstwie oraz składaniu nieprawdziwych oświadczeń i wyłudzaniu dokumentów, uczestniczą zarówno przebywający w Polsce cudzoziemcy, jak i obywatele Polski, a głównym motorem napędowym ich działań jest chęć czerpania nielegalnych korzyści majątkowych.
Dzięki uzyskaniu możliwości prowadzenia, oprócz kontroli legalności pobytu cudzoziemców, także kontroli legalności ich pracy i zatrudnienia Straż Graniczna stała się jedyną służbą w Polsce mogącą w tym obszarze działać samodzielnie i kompleksowo na terenie całego kraju. Jak pokazują statystyki, nowe uprawnienia w sposób wyraźny przyczyniły się do wzrostu aktywności i efektywności działań Straży Granicznej, stając się istotną częścią mechanizmu realizacji ustawowych zadań formacji w warunkach Schengen. Ten mechanizm jest ciągle udoskonalany w celu skutecznego rozpoznawania i przeciwdziałania zmieniającym się zagrożeniom migracyjnym.

EFEKTY DZIAŁANIA ŚLĄSKO-MAŁOPOLSKIEGO ODDZIAŁU STRAŻY GRANICZNEJ PO PRZYŁĄCZENIU POLSKI DO STREFY SCHENGEN
Wyniki działania w warunkach Schengen w pełni potwierdzają, że przesunięcie obszaru działania w głąb kraju, wprowadzone zmiany struktury organizacyjnej oraz przyjęte nowe metody działań i umiejętne korzystanie z nowych uprawnień, pozwalają Śląsko-Małopolskiemu Oddziałowi Straży Granicznej na sprawną i skuteczną realizację ustawowych zadań formacji w warunkach braku kontroli granicznej na granicach wewnętrznych Unii Europejskiej. Czynne działania kontrolne poza obszarem przygranicznym wsparte kompleksową analizą ryzyka, żmudna praca wyspecjalizowanych komórek ds. cudzoziemców, ukierunkowane na rozpoznanie i przeciwdziałanie przestępczej działalności czynności operacyjno-śledcze, współdziałanie z innymi organami państwowymi oraz możliwość korzystania ze zintegrowanych baz danych umożliwiają efektywnie przeciwdziałać nielegalnej imigracji oraz naruszeniom przez cudzoziemców prawa, zwalczać przemytu towarów, wykrywać i zwalczać przestępczość zorganizowaną, realizować czynności zlecone, zapobiegać wwozowi do Polski materiałów niebezpiecznych i szkodliwych, ochraniać szlaki komunikacyjne o znaczeniu międzynarodowym, a także wykonywać zadania na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Równolegle funkcjonariusze wykonują w międzynarodowych portach lotniczych w Katowicach – Pyrzowicach i Krakowie – Balicach wyjątkowo odpowiedzialne zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa w komunikacji lotniczej oraz prowadzą kontrolę graniczną osób korzystających z połączeń lotniczych poza Strefę Schengen.
W trakcie realizacji ustawowych zadań funkcjonariusze Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej podejmują czynności prawne wobec sprawców przestępstw i wykroczeń, w tym cudzoziemców naruszających przepisy dotyczące pobytu i pracy na terytorium Polski, osoby uczestniczące w bezprawnej legalizacji pobytu cudzoziemców, osoby dopuszczające się przestępstw skarbowych i kryminalnych, osoby poszukiwane przez organa ścigania, a także różnego rodzaju nielegalny towar (m.in. alkohol i wyroby tytoniowe). Większość zatrzymywanych osób to cudzoziemcy (najwięcej obywateli Ukrainy) co wynika z charakteru obecnych działań Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej, których głównym celem jest przeciwdziałanie nielegalnej imigracji i naruszeniom porządku prawnego związanego z pobytem cudzoziemców na terytorium Polski i podejmowaniem przez nich pracy zarobkowej. By działania te były skuteczne, prowadzone są systematyczne kontrole, zarówno rutynowe – na szlakach komunikacyjnych, dworcach autobusowych i kolejowych, targowiskach, jak i zaplanowane – wynikające z uzyskanych wcześniej informacji. W ich wyniku ujawniane są przypadki nielegalnego pobytu cudzoziemców w Polsce związane m.in. z brakiem odpowiednich dokumentów, przeterminowaniem pobytu, przypadki przekroczenia i usiłowania przekroczenia granicy wbrew przepisom oraz przypadki nielegalnej pracy. W odniesieniu do nielegalnej pracy, zdecydowaną większość ujawnianych przypadków dotyczy obywateli Ukrainy, którzy świadomie nadużywają uproszczoną procedurę dopuszczającą ich do polskiego rynku pracy. Obserwuje się zwiększenie ilości wydawanych przez polskich pracodawców oświadczeń o zamiarze powierzenia pracy obywatelom Ukrainy, co nie znajduje odzwierciedlenia w podejmowaniu przez cudzoziemców pracy. Część tych oświadczeń wykorzystywana jest przez cudzoziemców wyłącznie do wyłudzenia polskich wiz z prawem do pracy, wjazdu do Polski, a następnie przemieszczania się do innych państw UE. Część z obywateli Ukrainy, po wjeździe do Polski nie stawia się do wskazanych miejsc pracy zajmując się nielegalnym handlem lub pracując „na czarno”. Sytuacja ta wiąże się z ujawnianymi na Opolszczyźnie, Śląsku i w Małopolsce przypadkami zarobkowego wystawiania fikcyjnych oświadczeń obywatelom Ukrainy. Podczas kontroli legalności pracy cudzoziemców ujawniane jest także – choć nie taką skalę, naruszanie przepisów przez obywateli innych państw, których uproszczone procedury podejmowania pracy nie obowiązują, a którzy podejmują pracę bez zezwolenia lub pracują niezgodnie z warunkami określonymi w zezwoleniu.
W wyniku kontroli legalności pracy cudzoziemców dochodzi do ujawniania naruszania prawa nie tylko przez cudzoziemców, ale również przez polskich pracodawców czego następstwem jest kierowanie do sądów wniosków o ich ukaranie. Podczas kontroli zatrudniania ujawniane są także przypadki łamania prawa przez firmy zajmujące się pośrednictwem czy doradztwem, które pod przykryciem świadczenia legalnych usług cudzoziemcom dopuszczają się licznych nadużyć m.in. w zakresie powierzania im pracy, czy też pomocy w zalegalizowaniu pobytu w Polsce, czyniąc sobie z tego procederu stałe źródło nielegalnych dochodów.
Działania Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej jako służby migracyjnej, to również prowadzenie wobec cudzoziemców ubiegających się o zamieszkanie w Polsce m.in. wywiadów środowiskowych oraz innych czynności sprawdzających realizowanych w zakresie opiniowania na rzecz Wojewody Śląskiego, Opolskiego i Małopolskiego, wniosków złożonych przez cudzoziemców. Zebrane w toku tych czynności informacje, poparte efektami kontroli legalności pobytu cudzoziemców oraz wynikami czynności operacyjno-śledczych, pozwalają na ujawnienie nielegalnych procederów mających na celu bezprawne legalizowanie pobytu w Polsce cudzoziemców poprzez fikcyjne małżeństwa, firmy, zatrudnianie cudzoziemców czy też bezprawne wykorzystanie przepisów abolicyjnych. W procederach tych, opierających się na fałszerstwie i składaniu nieprawdziwych oświadczeń i wyłudzaniu dokumentów uczestniczą zarówno cudzoziemcy, jak i obywatele Polski.
Odmienne warunki działania po zniesieniu kontroli na granicy z Czechami i Słowacją oraz zadania związane z ochroną szlaków komunikacyjnych o znaczeniu międzynarodowym, spowodowały zwiększenie aktywności mobilnych patroli Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej na głównych trasach komunikacyjnych, zarówno drogowych jak i kolejowych, co wpłynęło na dużą wykrywalność przypadków naruszenia przepisów prawa. Dotyczy to w szczególności aglomeracji śląskiej, obszaru ze zidentyfikowanymi centrami przestępczości i terenu, przez który przebiegają i krzyżują się kolejowe i drogowe międzynarodowe szlaki komunikacyjne, będące równocześnie kanałami przemytniczymi, stanowiącymi potencjalne zagrożenie przestępczością transgraniczną i wykorzystywanymi przez nielegalnych imigrantów. Prowadzona na szlakach komunikacyjnych działalność mobilnych patroli, oprócz ujawniania przypadków naruszania przepisów w zakresie przekraczania granicy państwowej i pobytu na terytorium Polski, umożliwia m.in. ujawnienie fałszerstw dokumentów, realizację czynności zleconych i zatrzymania poszukiwanych przez organa ścigania osób, ujawnianie skradzionych pojazdów i zatrzymywanie nielegalnych towarów, przeciwdziałanie wwozowi materiałów niebezpiecznych i szkodliwych, ujawnianie naruszania przepisów w zakresie transportu i ruchu drogowego.
Dzięki kontrolom i działaniom operacyjno-śledczym udaje się zatrzymywać znaczne ilości nielegalnego towaru m.in. alkoholu i papierosów oraz likwidować nielegalne rozlewnie i składy nielegalnego alkoholu, magazyny pochodzących z przemytu i wyprodukowanych nielegalnie w Polsce papierosów. Rozbijane są równocześnie zorganizowane grupy przestępcze, działające na terytorium całego kraju oraz za granicą, i czerpiące z obrotu nielegalnymi towarami akcyzowymi oraz z ich przemytu, znaczne korzyści finansowe narażając Skarb Państwa na wielomilionowe straty. Choć zdecydowana większość papierosów i alkoholu towarów jest ujawniana i zatrzymywana w trakcie działań prowadzonych w głębi kraju oraz w wyniku kontroli środków transportu prowadzonych na szlakach komunikacyjnych, do ich ujawnienia dochodzi także w czasie kontroli prowadzonych na lotniskach.
Przesunięcie terenu działania od granicy w głąb terytorium kraju, oraz rodzaj i sposób wykonywania ustawowych zadań, spowodowało nasilenie współdziałania Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej z innymi służbami (szczególnie z Policją, Służbą Celną, Inspekcją Transportu Drogowego, Państwową Inspekcją Pracy i Strażą Ochrony Kolei), z którymi oprócz stałej wymiany informacji, prowadzone są różnego rodzaju działania kontrolne i prewencyjno-patrolowe. Na bieżąco realizowana jest współpraca z organami administracji i instytucjami, szczególnie w aspekcie działań związanych z przeciwdziałaniem bezprawnemu pobytowi i nielegalnemu zatrudnieniu cudzoziemców. Na terenach przygranicznych po polskiej, czeskiej i słowackiej stronie granicy pełnią służbę wspólne patrole, które są jednym z elementów współdziałania między Polską, Czechami i Słowacją w zakresie zapobiegania i zwalczania przestępczości, szczególnie istotnym w warunkach zniesienia kontroli granicznej po włączeniu tych państw do strefy Schengen. Celem działania wspólnych patroli jest przede wszystkim zwiększanie poczucia bezpieczeństwa mieszkańców i osób przebywających na terenach przygranicznych. Innym elementem współdziałania jest Wspólna Placówka Straży Granicznej oraz Czeskiej i Polskiej Policji w Chotebuzie oraz Centrum Współpracy Policyjnej i Celnej w Chyżnem – Trstenie, dzięki którym możliwe jest dokonywanie niezbędnych sprawdzeń w bazach danych i sprawne przekazanie informacji oraz bieżąca koordynacja wspólnych działań.
Porównanie obecnych efektów działań Śląsko-Małopolskiego Oddziału Straży Granicznej z wynikami osiąganymi na początku funkcjonowania w warunkach Schengen, wskazują jednoznacznie, że nastąpił wyraźny wzrost aktywności i efektywności prowadzonych przez Śląsko-Małopolski Oddział Straży Granicznej działań, szczególnie w obszarze spraw dotyczących naruszania prawa przez cudzoziemców. Zwiększyła się zarówno ilość kontroli legalności pobytu oraz pracy cudzoziemców, jak i ilość mobilnych patroli na głównych trasach komunikacyjnych przebiegających przez teren województwa śląskiego, opolskiego i małopolskiego. Wzrosła liczba czynności związanych z opiniowaniem cudzoziemców dla potrzeb wojewodów. W szerszym zakresie również prowadzone są w głębi kraju działania operacyjno-śledcze, dzięki którym możliwe jest rozpoznawanie i przeciwdziałanie przestępczej działalności z udziałem cudzoziemców.